در آیفون: دکمهی اشتراکگذاری را بزن و بعد «افزودن به صفحهی اصلی» را انتخاب کن.
هوش جانوران
هوش نردبانی نیست که انسان بالای آن ایستاده باشد؛ بوته‌ای پرشاخه است. فرگشت ذهن‌های باهوش را بارها و بارها، روی شاخه‌های جداگانه‌ی درخت زندگی ساخت و هر کدام را برای جهانی متفاوت آماده کرد. شاید برخی از این ذهن‌ها کارهایی بکنند که ما هنوز یاد نگرفته‌ایم ببینیم.
ذهن‌های پیچیده فقط یک بار پدید نیامدند؛ دست‌کم روی چهار شاخه‌ی جداگانه پیدا شدند. هر چه نیای مشترک ما با آن‌ها دورتر باشد، ذهنشان برای ما بیگانه‌تر است.
مغزهای بزرگ، دست‌های چیره‌دست و زندگی اجتماعی پیچیده روی درختان. شاخه‌ی خود تو.
شاخه‌ی تو
مغزهای بزرگشان در دریا و جدا از مغز ما شکل گرفت، پس از آنکه نیاکانشان خشکی را ترک کردند.
نیای مشترک با تو: ۹۰ میلیون سال پیش
مغز پیشین پرندگان به‌جای لایه‌لایه بودن، از خوشه‌های عصبی ساخته شده است؛ با این حال نورون‌ها را فشرده‌تر از مغز هم‌اندازه‌ی یک نخستی‌سان در خود جا می‌دهد.
نیای مشترک با تو: ۳۱۹ میلیون سال پیش
راهی دیگر به سوی ذهنی پیچیده، این بار در بی‌مهرگان. نیای مشترک هشت‌پا و تو احتمالاً فقط دستگاه عصبی ساده‌ای داشت.
نیای مشترک با تو: ۷۲۱ میلیون سال پیش
نهنگ گوژپشت Megaptera novaeangliae
در آلاسکا، گروه‌هایی از نهنگ‌های گوژپشت با هم شاه‌ماهی شکار می‌کنند. یک نهنگ زیر دسته‌ی ماهی‌ها مارپیچ‌وار رو به بالا شنا می‌کند و پرده‌ای از حباب رها می‌کند که ماهی‌ها را به دام می‌اندازد؛ نهنگ‌های دیگر با فریادهای بلند دسته‌ی ماهی‌ها را جمع‌تر می‌کنند. سپس همه‌ی گروه با دهان باز از وسط حلقه به بالا می‌جهند.
اُرکا (نهنگ قاتل) Orcinus orca
خانواده‌های ارکا را مادرها و مادربزرگ‌ها رهبری می‌کنند و هر جمعیت گویش و سنت شکار خودش را دارد: برخی فقط ماهی می‌خورند و برخی فک شکار می‌کنند. در جمعیتی که به‌خوبی بررسی شده، ماده‌هایی که دیگر زاد و ولد نمی‌کنند راه گروه را نشان می‌دهند؛ به‌ویژه در سال‌هایی که ماهی آزاد کم است. دانسته‌هایشان درباره‌ی جای غذا به زنده ماندن خویشاوندانشان کمک می‌کند.
نهنگ عنبر Physeter macrocephalus
نهنگ‌های عنبر با «کودا» با هم حرف می‌زنند: الگوهای کوتاهی از صدای تق‌تق. هر خانواده به یک قبیله‌ی آوایی با گویش خودش تعلق دارد. در سال ۲۰۲۴ گروهی از پژوهشگران با بررسی ۸۷۱۹ کودا دریافتند که ریتم، سرعت و دو ویژگی تازه که «روباتو» و «آرایه» نامیدندشان، آزادانه با هم ترکیب می‌شوند. نتیجه نوعی «الفبای آوایی» است که می‌تواند گنجینه‌ی بزرگی از پیام‌ها بسازد.
دلفین بینی‌بطری Tursiops truncatus
هر دلفین بینی‌بطری سوت ویژه‌ی خودش را دارد. دلفین‌های وحشی گاهی سوت ویژه‌ی یکی از همراهانشان را تقلید می‌کنند و صاحب آن سوت پاسخ می‌دهد. یعنی سوت‌ها را مثل اسم به کار می‌برند تا یکدیگر را صدا بزنند. دلفین‌ها خودشان را در آینه هم می‌شناسند.
کلاغ کالدونیای نو Corvus moneduloides
این کلاغ‌ها از شاخه‌های نازک ابزار قلاب‌دار می‌سازند و از برگ‌ها میله‌های دندانه‌دار می‌بُرند تا حشرات را از سوراخ‌ها بیرون بکشند. در آزمایش‌ها، برخی کلاغ‌ها دو، سه و حتی چهار تکه‌ی جدا را به هم وصل کردند تا ابزاری بسازند و به غذایی برسند که دستشان به آن نمی‌رسید. تا پیش از آن، ساختن ابزار چندتکه فقط در انسان و میمون‌های انسان‌نما دیده شده بود.
کلاغ آمریکایی Corvus brachyrhynchos
پژوهشگرانی در سیاتل هنگام گرفتن کلاغ‌ها و حلقه زدن به پایشان، نقاب مشخصی به چهره داشتند. سال‌ها بعد، کلاغ‌ها هر کسی را که آن نقاب را زده بود دوره می‌کردند و سرش قارقار می‌کردند، اما به نقابی معمولی کاری نداشتند. کلاغ‌هایی که هرگز گرفتار نشده بودند هم به آن‌ها پیوستند؛ پس این دانسته در کل جمعیت پخش شده بود.
هشت‌پای نارگیلی Amphioctopus marginatus
هشت‌پاهای رگه‌دار در اندونزی نیمه‌پوسته‌های دورانداخته‌ی نارگیل را جمع می‌کنند، روی هم می‌گذارند و با بازوهای کشیده و راه رفتنی ناشیانه در کف دریا با خود می‌برند، و هر وقت لازم شد از آن‌ها سرپناه می‌سازند. حمل یک شیء برای استفاده در آینده نوعی ابزارسازی است، و این نخستین بار بود که در یک بی‌مهره گزارش شد.
شامپانزه Pan troglodytes
اعداد ۱ تا ۹ برای لحظه‌ای روی صفحه ظاهر می‌شوند و بعد به مربع‌های خالی تبدیل می‌شوند؛ باید آن‌ها را به ترتیب لمس کنی. وقتی اعداد فقط حدود یک‌پنجم ثانیه نمایش داده شدند، شامپانزه‌ی جوانی به نام آیومو این کار را دقیق‌تر از دانشجویان دانشگاه انجام داد.
فیل Elephas maximus
فیل آسیایی ماده‌ای به نام هپی بارها نشانه‌ای را روی سرش لمس کرد که فقط در آینه می‌دیدش؛ این همان آزمون کلاسیک خودشناسی است. فیل‌های وحشی آفریقایی به جمجمه و عاج فیل‌های دیگر علاقه‌ی چشمگیری نشان می‌دهند و آن‌ها را خیلی بیشتر از استخوان‌های جانوران دیگر لمس می‌کنند و بو می‌کشند.
طوطی خاکستری آفریقایی Psittacus erithacus
ایرین پپربرگ سی سال روی یک طوطی خاکستری آفریقایی به نام الکس پژوهش کرد. الکس می‌توانست حدود ۵۰ شیء، هفت رنگ و پنج شکل را نام ببرد، دسته‌های کوچکی از اشیا را بشمارد و درباره‌ی دو شیء به پرسش‌هایی مثل «چه چیزشان یکی است؟» و «چه چیزشان فرق دارد؟» پاسخ دهد.
زنبور عسل Apis mellifera
زنبوری که غذا پیدا کرده، وقتی به کندو برمی‌گردد «رقص لرزشی» اجرا می‌کند. زاویه‌ی رقص جهت غذا را نسبت به خورشید نشان می‌دهد و مدت لرزش، فاصله را. کارل فون فریش رمز این زبان را گشود و به خاطر آن در جایزه‌ی نوبل ۱۹۷۳ شریک شد.
زنبور بامبل Bombus terrestris
زنبورهای بامبل با تماشای زنبوری آموزش‌دیده یاد گرفتند توپی را برای گرفتن پاداشی شیرین تا هدف بغلتانند. سپس روشی را که دیده بودند بهتر کردند: به‌جای توپی که در نمایش به کار رفته بود، نزدیک‌ترین توپ را انتخاب کردند.
ماهی نظافت‌چی Labroides dimidiatus
ماهی‌های نظافت‌چی پس از آشنا شدن با آینه دیگر به تصویر خودشان حمله نکردند و بعد کوشیدند نشانه‌ای رنگی را از بدنشان بتراشند که فقط در آینه دیده می‌شد. برخی دانشمندان این را قبولی در آزمون آینه می‌دانند؛ برخی دیگر، از جمله طراح خود این آزمون، مخالف‌اند. همین بحث نشان می‌دهد سنجیدن ذهنی دیگر چقدر دشوار است.
موش صحرایی Rattus norvegicus
موش‌هایی در برلین یاد گرفتند با پژوهشگران قایم‌باشک بازی کنند؛ هم قایم شوند و هم دنبال بگردند. تنها پاداششان قلقلک بود. وقتی قایم می‌شدند ساکت می‌ماندند و وقتی پژوهشگر را پیدا می‌کردند یا پیدا می‌شدند، از هیجان جیرجیر می‌کردند.
فندق‌شکن کلارک Nucifraga columbiana
فندق‌شکن کلارک هر پاییز ده‌ها هزار دانه‌ی کاج را در هزاران مخفیگاه کوچک اینجا و آن‌جا پنهان می‌کند و ماه‌ها بعد، اغلب از زیر برف، بسیاری از آن‌ها را دوباره پیدا می‌کند.
کبوتر Columba livia
در پژوهشی در سال ۱۹۹۵، کبوترها یاد گرفتند نقاشی‌های مونه را از نقاشی‌های پیکاسو تشخیص دهند و بعد آثاری از همین دو نقاش را هم که هرگز ندیده بودند درست دسته‌بندی کردند. حتی آموخته‌شان را تعمیم دادند: سزان و رنوار را کنار مونه گذاشتند و براک و ماتیس را کنار پیکاسو.
نورون‌های قشر مغز (در پرندگان، «پالیوم»)؛ بخشی از مغز که بیشترِ فکر کردن انعطاف‌پذیر در آن انجام می‌شود. نورون بیشتر لزوماً به معنای هوش بیشتر نیست، اما پرسشی جدی پیش می‌کشد: این همه نورون چه کار می‌کنند؟
بستگی دارد منظورمان از «باهوش» چه باشد؛ و اصل ماجرا هم همین است. این‌ها چیزهایی است که علم می‌تواند بگوید، و این هم جایی که باید دست نگه دارد.
هوش را نمی‌شود با یک خط‌کش سنجید. هر گونه را مسئله‌هایی شکل داده‌اند که نیاکانش باید حل می‌کردند، و بسیاری از گونه‌ها در کارهای مشخصی از ما بهترند: شامپانزه در حافظه‌ی آنی، فندق‌شکن در به خاطر سپردن مکان‌ها، و زنبور در جهت‌یابی با نور قطبیده.
تا امروز ثابت نشده که جانور دیگری زبانی مثل زبان ما داشته باشد که بتواند واژه‌ها را به شمار بی‌پایانی از معناهای تازه ترکیب کند؛ یا فرهنگی که مثل دانش بشری، در طول هزاران نسل روی هم انباشته شود.
نهنگ راهنمای باله‌دراز بیش از دو برابر تو در قشر مغزش نورون دارد. نمی‌دانیم با این همه نورون چه می‌کند.
کوداهای نهنگ عنبر ساختاری دارند که تازه شروع به شناختنش کرده‌ایم. پروژه‌هایی مثل «پروژه‌ی سِتی» و «پروژه‌ی گونه‌های زمین» با ضبط صداها و یادگیری ماشینی می‌کوشند زبان جانوران را بفهمند.
هر جانوری در جهان حسی خودش زندگی می‌کند؛ دانشمندان این جهان را «اوم‌ولت» می‌نامند: خفاش‌ها با پژواک صدا «می‌بینند»، کوسه‌ها میدان‌های الکتریکی را حس می‌کنند و زنبورها نور فرابنفش را می‌بینند. ذهنی که بر پایه‌ی حواسی ساخته شده که ما نداریم، شاید به شیوه‌هایی باهوش باشد که آزمون‌های ما نمی‌توانند ببینند.
دانشمندان اینجا دلیل خوبی برای احتیاط دارند. آسان است که احساسات انسانی را به جانوران نسبت دهیم، و به همان اندازه آسان است که آن‌ها را دست‌کم بگیریم. همین کشمکش است که این حوزه را این‌قدر هیجان‌انگیز می‌کند.
پژوهش‌ها را دنبال کن:Project CETI ↗Earth Species Project ↗Umwelt ↗هوش‌سنجی جانوران ↗
شش یافته‌ی واقعی. می‌توانی حدس بزنی کار کدام جانور است؟
سلام، من لوکا هستم. اسمم را از LUCA گرفتهام، جمعیتی از تک‌سلولی‌ها که همه‌ی زندگی امروز از آن‌ها آمده است. یک پرسش درباره‌ی این صفحه انتخاب کن.
نردبانی در کار نیست. ذهن‌های پیچیده دست‌کم چهار بار جداگانه پدید آمدند: در نخستی‌سانان، در نهنگ‌ها و دلفین‌ها، در کلاغ‌ها و طوطی‌ها، و در هشت‌پاها؛ هرکدام مناسب شیوهای دیگر از زندگی.
نشانم بده ↓چیزی نزدیک به آن. هر دلفین بینی‌بطری سوت امضای خودش را دارد و وقتی دلفین دیگری آن را تقلید کند، صاحبش جواب می‌دهد؛ این نشان می‌دهد سوت‌ها مثل برچسب کار می‌کنند. اینکه آیا صداهای نهنگ عنبر زبانی است هنوز در دست بررسی است؛ تا امروز برای هیچ جانوری زبانی مانند زبان ما نشان داده نشده است.
نشانم بده ↓در بعضی کارها، شاید. شامپانزه‌ی جوانی به نام آیومو در یک بازی حافظه، که عددها حدود یک‌پنجم ثانیه نشان داده می‌شوند، دانشجویان دانشگاه را شکست داد، هرچند بعدها آدمهایی که تمرین کرده بودند به همان خوبی شدند. پرندهی فندق‌شکن کلارک ماه‌ها بعد هزاران انبار دانه‌ی پنهان را پیدا می‌کند. هر ذهن برای جهان خودش تنظیم شده است، پس «باهوشتر» به کار بستگی دارد.
نشانم بده ↓هشت‌پاها کارهای شگفتی می‌کنند: هشت‌پای نارگیلی نیمههای پوسته را با خود می‌برد تا بعداً پناهگاه کند، که ابزار به شمار میآید. حدود دو سوم از ۵۰۰ میلیون نورون یک هشت‌پا در بازوهایش است. آخرین نیای مشترک ما بیش از ۷۰۰ میلیون سال پیش می‌زیست و احتمالاً فقط دستگاه عصبی ساده‌ای داشت؛ پس هشت‌پا ذهنش را جداگانه ساخته است.
نشانم بده ↓پاسخهای کوتاه بر پایه‌ی متن همین صفحه و منابع آن.
fromLUCA لوکا (LUCA) آخرین نیای مشترک همگانی است: جمعیتی از تک‌سلولی‌ها که همه‌ی زندگی امروز زمین از آن‌ها آمده است. حدود چهار میلیارد سال پیش می‌زیست؛ برآوردها با هم فرق دارند.
بیانیه‌ی حریم خصوصی